Wolna wola czy przeznaczenie? Filozoficzna debata na przykładzie Batmana i Jokera w uniwersum DC.

No, ani jedno, ani drugie w czystej formie nie trzyma się kupy, jeśli spojrzymy na Batmana i Jokera. Moim zdaniem to wolna wola jest siłą napędową ich konfliktu, choć nie mogę zaprzeczyć, że czasem człowiek myśli, że to jakieś przeklęte przeznaczenie zespoliło tych dwóch. Widziałem już w cholerę takich dyskusji – czy bohater jest skazany na swoją rolę, czy sam ją sobie wybrał. Zawsze powtarzam, że nawet w najbardziej beznadziejnej sytuacji człowiek ma wybór. A ci dwaj to podręcznikowy przykład.

Batman: Wybór ponad traumą

Weźmy Bruce’a Wayne’a. Facet stracił rodziców. Trauma gigantyczna, bez dwóch zdań. Większość by się załamała, poszła w używki, albo co najmniej żyła w cieniu tej tragedii, ewentualnie próbując zapomnieć. Ale nie on. Bruce podjął świadomą decyzję: poświęci życie walce ze złem. Zbudował siebie od nowa, stał się Mrocznym Rycerzem. To nie było przeznaczenie, to była aktywna, bolesna i uparta wolna wola. Mógł żyć jak hedonista, jak typowy bogacz, ale wybrał cierpienie, walkę i ciągłe ryzyko. Widziałem przypadki, gdzie podobne traumy prowadziły do kompletnie innych ścieżek, więc to nie los go pchnął w maskę Batmana. To jego konsekwentny, nieustający wybór. On wierzy, że może zmienić Gotham. Bez kitu.

Joker: Wolna wola w szaleństwie?

A Joker? To jest dopiero zagwozdka, przyznaję. Jego geneza jest jak z ruchomych piasków, zawsze inna, zawsze niepewna. Czy to upadek w kadzi z chemikaliami, czy trudne życie artysty-komika, czy może po prostu jeden zły dzień, jak sam kiedyś stwierdził w „Zabójczym Żarcie”? Nieważne, jak się to zaczęło. Kluczowe jest to, co zrobił *po*. Joker nie jest biernym obserwatorem swojego szaleństwa. On je pielęgnuje. On je celebruje. On aktywnie dąży do chaosu. To nie jest ktoś, kto został „skazany” na bycie złym. On to wybrał. Wybrał anarchię, wybrał destrukcję, wybrał bycie antytezą porządku. To jest czysta, choć obłąkana, wolna wola. Może i okoliczności go popchnęły na krawędź, ale to on zrobił ten ostatni, potężny krok w dół. I w cholerę dobrze mu z tym, zdaje się.

Taniec Przeznaczenia czy starcie decyzji?

Ich dynamiczna relacja to coś, co sprawia, że ludzie gadają o przeznaczeniu. Batman nie może zabić Jokera, bo złamałby swoją zasadę. Joker nie chce zabić Batmana, bo bez niego jego życie nie miałoby sensu. Wydaje się, że są na siebie skazani. Ale zastanówmy się: czy to jest prawdziwe przeznaczenie, czy raczej skomplikowany taniec dwóch potężnych wolnych woli, które, paradoksalnie, potrzebują się nawzajem, aby zdefiniować swoją egzystencję? Batman *wybiera* wciąż walczyć, Joker *wybiera* wciąż prowokować. Ich decyzje napędzają ten cykl. To nie jest jakiś z góry ustalony plan wszechświata. To ciągłe starcie wyborów.

Dlaczego to ma znaczenie dla nas?

Patrząc na Batmana i Jokera, dostajemy potężną lekcję. Nawet w fikcyjnym świecie, gdzie twórcy mogliby z łatwością narzucić postaciom sztywne przeznaczenie, oni pokazują, że decyzje mają znaczenie. Bruce mógł się poddać, a Joker mógł poszukać pomocy. Ale nie. Wybrali to, co wybrali. I to ich wybory kształtują uniwersum DC, a nie na odwrót. Przypadek? Może. Ale nawet przypadki można wykorzystać na setki sposobów. Mówię to z doświadczenia.

Najczęstsze pytania

Czy Joker naprawdę miał wybór, by nie stać się złoczyńcą?

Moim zdaniem, tak. Nawet w najtrudniejszych okolicznościach, zawsze istnieje wybór, by postąpić inaczej. Joker wybrał drogę szaleństwa i anarchii, zamiast szukać pomocy czy zrozumienia.

Jakie są konsekwencje wiary w przeznaczenie dla Batmana?

Batman, jeśli wierzyłby w czyste przeznaczenie, straciłby motywację do walki ze złem. Jego cała misja opiera się na przekonaniu, że może zmienić przyszłość i że jego działania mają realny wpływ.